Git atamalari lug‘ati

Git hujjatlarini o‘qiyotganda notanish so‘z chiqsa, shu yerga qaraysiz. Atamalar alifbo tartibida, har biriga bir-ikki jumlalik izoh. Inglizcha nomlar saqlangan: rasmiy hujjatda yoki xato xabarida aynan shu shaklda uchraydi, shuning uchun qidirish oson bo‘lsin.

Bu ma’lumotnoma, dars emas

Bu qism Git'ning rasmiy qo‘llanmasi (git help glossary, Git 2.50.1) asosida o‘zbekchaga o‘girilgan. Ketma-ket bajariladigan dars emas: kerak bo‘lganda ochib, kerakli joyini o‘qiysiz. Git'ni noldan o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, avval Git va GitHub darslarini bajaring.

Atamalar qidirishni osonlashtirish uchun inglizcha nomlari saqlangan.

Asosiy atamalar#

alternate object database#

Boshqa repozitoriyning obyektlar bazasini ulash mexanizmi. .git/objects/info/alternates yoki GIT_ALTERNATE_OBJECT_DIRECTORIES orqali belgilanadi.

bare repository#

Ishchi daraxti bo‘lmagan repozitoriy; odatda server va almashish uchun ishlatiladi. Ko‘pincha .git qo‘shimchali katalog bo‘ladi.

blob object#

Bitta fayl tarkibini saqlovchi, ammo fayl nomini saqlamaydigan obyekt. Nom va rejim tree obyektida turadi.

branch#

Rivojlanish chizig‘i. Texnik jihatdan branch — commitga ishora qiluvchi va yangi commit bilan oldinga siljiydigan ref.

cache / index#

Ishchi daraxt bilan commit orasidagi staging maydoni. Keyingi commit uchun tayyorlangan tree holatini saqlaydi.

chain#

Obyektlar ro‘yxati bo‘lib, har bir obyekt o‘zidan oldingisiga yoki keyingisiga murojaat qiladi; masalan, commitlarning parent zanjiri.

changeset#

Boshqa SCM tizimlarida yagona o‘zgarishlar to‘plami. Git bu ma’noni commit orqali ifodalaydi.

checkout#

Tree yoki branch holatini ishchi daraxtga chiqarish. Zamonaviy Git’da branch almashtirish uchun git switch, fayl tiklash uchun git restore aniqroq.

cherry-pick#

Bitta mavjud commit kiritgan o‘zgarishni joriy branch uchida yangi commit sifatida qayta qo‘llash.

clean#

Ishchi daraxt kuzatiladigan fayllarda commit qilinmagan o‘zgarish yo‘q holat. Untracked fayllar alohida hisoblanishi mumkin.

commit#

Loyiha tarixidagi nuqta. Commit tree, parent commit(lar), muallif, committer, vaqt va xabarni saqlaydi.

commit object#

Muayyan tree suratini tarixga bog‘laydigan Git obyekti. Odatda bitta parent, merge’da bir nechta parent, root commitda parent yo‘q.

commit-ish#

Oxir-oqibat commit obyektiga yechiladigan nom: commit ID, branch, tag, HEAD~2 va hokazo.

core Git#

Git’ning asosiy ma’lumot modeli va quyi darajadagi vositalari; ko‘pincha plumbing deb ataladi.

DAG#

Directed Acyclic Graph — yo‘naltirilgan siklsiz graf. Git commit tarixi parent yo‘nalishlari orqali DAG hosil qiladi.

dangling object#

Boshqa obyektlardan erishib bo‘lmaydigan, lekin repozitoriyda mavjud obyekt. git fsck uni ko‘rsatishi mumkin.

detached HEAD#

HEAD branchga emas, bevosita commitga ishora qiladigan holat. Bu holatda commit yaratish mumkin, ammo uni saqlash uchun branch yoki teg yaratish kerak.

directory#

Git tree obyektlari ifodalovchi katalog. Git bo‘sh katalogni alohida kuzatmaydi.

dirty#

Ishchi daraxtda indeks yoki HEAD ga nisbatan o‘zgarish bor holat.

evil merge#

Parentlardagi o‘zgarishlarni shunchaki birlashtirishdan tashqari, kutilmagan yangi o‘zgarish ham kiritgan merge commit.

fast-forward#

Joriy branch qo‘shilayotgan commitning ajdodi bo‘lganda, merge commitsiz branch ref’ini oldinga siljitish.

fetch#

Boshqa repozitoriydan obyekt va ref ma’lumotlarini olish, ammo ularni joriy branchga avtomatik merge qilmaslik.

file system#

Git ishchi fayllarni saqlaydigan tizim. Registr, Unicode va fayl rejimi xatti-harakati platformaga bog‘liq.

git archive#

Muayyan tree tarkibini .tar yoki .zip kabi arxivga chiqarish; .git tarixi kiritilmaydi.

gitfile#

Oddiy .git katalogi o‘rnidagi gitdir: <path> satrli fayl. Worktree va submodulelarda haqiqiy Git katalogiga ishora qiladi.

grafts#

Commit parentlarini mahalliy almashtirishning tarixiy mexanizmi. Hozir git replace afzal.

hash / object ID (OID)#

Obyekt tarkibidan hisoblangan identifikator. Ko‘p mavjud repozitoriylarda SHA-1, yangi formatlarda SHA-256 bo‘lishi mumkin.

head#

Branch uchidagi eng so‘nggi commitga murojaat. refs/heads/* mahalliy branchlarni saqlaydi.

HEAD#

Joriy checkout holatini bildiruvchi maxsus ref. Odatda joriy branchga ramziy ref, detached holatda bevosita commit ID.

head ref#

refs/heads/ ostidagi branch ref’i.

hook#

Git hodisasi oldidan yoki keyin chaqiriladigan maxsus dastur. .git/hooks yoki core.hooksPath da joylashadi.

index entry#

Indeksdagi yo‘l, obyekt ID, fayl rejimi va stage raqamidan iborat yozuv.

master / main#

Standart branch uchun keng tarqalgan nomlar. Git ma’lumot modelida ular maxsus emas; init.defaultBranch bilan tanlanadi.

merge#

Bir nechta rivojlanish chizig‘ini birlashtirish. Natija fast-forward yoki bir nechta parentli merge commit bo‘lishi mumkin.

merge base#

Merge qilinayotgan commitlarning eng yaxshi umumiy ajdodi; uch tomonlama merge uchun asos.

object#

Git obyektlar bazasidagi blob, tree, commit yoki tag. Obyekt ID orqali nomlanadi va yaratilgach o‘zgarmaydi.

object database#

Git obyektlari saqlanadigan tizim; odatda .git/objects, pack fayllari va ixtiyoriy alternates’dan iborat.

object type#

To‘rt asosiy tur: blob, tree, commit va tag.

octopus merge#

Ikkitadan ortiq branchni bitta merge commitda birlashtirish. Mustaqil, konfliktsiz mavzular uchun mos.

orphan branch#

Boshlang‘ich commitining parent’i bo‘lmagan, mavjud tarixdan ajratilgan yangi branch.

origin#

Klon qilingan boshlang‘ich remote uchun standart nom. Git uchun majburiy yoki maxsus nom emas.

overlay / no-overlay checkout#

Overlay rejimida maqsad tree’da yo‘q fayllar ishchi daraxtdan olib tashlanmaydi; no-overlay maqsadga aniq moslashtiradi.

pack / packfile#

Ko‘p obyektni delta siqish bilan bitta .pack faylda saqlash formati; .idx indeksi bilan birga ishlaydi.

parent#

Commitdan oldingi commitga murojaat. Birinchi parent ko‘pincha asosiy rivojlanish chizig‘ini bildiradi.

pathspec#

Git buyrug‘i ishlaydigan yo‘llar to‘plamini belgilovchi pattern. Literal nom, glob va :(attr:...) kabi magic ishlatishi mumkin.

pickaxe#

Diff ichida muayyan matn yoki regex o‘zgarishini -S yoki -G orqali qidirish mexanizmi.

plumbing#

Past darajadagi barqaror ma’lumot modelini boshqaradigan Git buyruqlari; porcelain ularni birlashtirib qulay interfeys beradi.

porcelain#

Foydalanuvchiga mo‘ljallangan yuqori darajadagi buyruqlar, masalan git add, git commit, git switch.

pull#

Odatda fetch dan keyin merge yoki rebase bajaradigan birikma amal.

push#

Mahalliy obyektlarni masofaviy repozitoriyga uzatib, uning ref’larini yangilash so‘rovi.

reachable#

Ref yoki boshqa boshlang‘ich obyektdan obyekt murojaatlari bo‘ylab topish mumkin bo‘lgan obyekt.

rebase#

Commitlar ketma-ketligini boshqa asos ustida qayta yaratish. Commit ID’lari o‘zgaradi.

ref#

Obyekt ID’ga ishora qiluvchi nom, masalan refs/heads/main yoki refs/tags/v1.0.

reflog#

Ref’ning mahalliy yangilanishlar jurnali. main@{yesterday} yoki HEAD@{2} kabi eski holatlarga murojaat qilish imkonini beradi.

refspec#

Fetch/push vaqtida manba ref’ni maqsad ref’ga moslash qoidasi: [+]<src>:<dst>.

remote#

Boshqa repozitoriy uchun nomlangan konfiguratsiya: URL va fetch/push refspec’lari.

remote-tracking branch#

Remote branchning oxirgi olingan holatini saqlovchi mahalliy ref, masalan origin/main. Unda bevosita commit qilinmaydi.

repository#

Ref’lar, obyektlar bazasi va konfiguratsiyani saqlovchi Git ma’lumotlar to‘plami; ishchi daraxtli yoki bare bo‘lishi mumkin.

resolve#

Nomni obyekt ID’ga aylantirish yoki merge konfliktini hal qilish ma’nolarida ishlatiladi.

revision#

Odatda commit yoki commitlar to‘plamini ifodalovchi nom. gitrevisions(7) sintaksisiga qarang.

rewind#

Branch ref’ini uning eski ajdodiga qaytarish; public branchda non-fast-forward tarix almashtirilishiga olib keladi.

SCM#

Source Code Management — manba kodini boshqarish tizimi; Git shunday tizimlardan biri.

SHA-1#

Git’ning tarixiy obyekt xesh algoritmi. Obyekt nomlari odatda 40 hex belgili; qisqa, yagona prefiks ishlatilishi mumkin.

shallow clone#

Tarixning faqat cheklangan chuqurligiga ega klon. Ayrim tarix va merge-base amallari to‘liq bo‘lmasligi mumkin.

stash#

Ishchi daraxt va indeksdagi tugallanmagan o‘zgarishlarni vaqtincha commitga o‘xshash obyektlarda saqlash mexanizmi.

submodule#

Bitta repozitoriy tree’sida boshqa repozitoriyning muayyan commitiga ishora qiluvchi gitlink yozuvi.

symref#

Obyekt ID o‘rniga boshqa ref nomiga ishora qiluvchi ramziy ref. HEAD odatda symref.

tag#

Tarixdagi obyektga doimiy nom. Lightweight teg ref, annotated teg esa qo‘shimcha tag obyektidir.

tag object#

Obyekt, teg nomi, tagger, sana, xabar va ixtiyoriy imzoni saqlovchi annotated tag obyekti.

topic branch#

Bitta xususiyat yoki tuzatishga bag‘ishlangan, odatda qisqa yashovchi branch.

tree#

Katalog suratini ifodalovchi obyekt: fayl nomi/rejimini blob bilan, katalog nomini quyi tree bilan bog‘laydi.

tree-ish#

Oxir-oqibat tree obyektiga yechiladigan nom: tree ID, commit, branch yoki teg.

unmerged index#

Konflikt sababli ayrim yo‘llari stage 1, 2 va 3 yozuvlarga ega indeks.

unreachable object#

Ref, indeks yoki boshqa himoyalangan ildizdan topib bo‘lmaydigan obyekt. Vaqt o‘tgach garbage collection uni o‘chirishi mumkin.

upstream branch#

Mahalliy branch fetch/pull va status taqqoslashida kuzatadigan branch, masalan main uchun origin/main.

working tree#

Checkout qilingan fayllar ko‘rinadigan katalog. Bitta repozitoriy git worktree orqali bir nechta ishchi daraxtga ega bo‘lishi mumkin.

Shuningdek qarang#

git(1), gitrevisions(7), gittutorial(7), gitcore-tutorial(7).

Git to‘plami#

git(1) buyruqlar to‘plamining bir qismi.